W dniach 8 lutego – 29 marca 2013 r. w Muzeum Ziemi Rawskiej (ul. Łowicka 26) prezentowana będzie wystawa Instytutu Pamięci Narodowej pt. „Zagłada żydowskich miasteczek”. Otwarcie wystawy w dniu 8 lutego przewidziano na godz. 17.00.
Ekspozycja po raz pierwszy została
otwarta 24 sierpnia 2009 r., w Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi w
ramach obchodów 65. rocznicy likwidacji Litzmannstadt Ghetto. Jej autorami są
pracownicy Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi (Milena Romanowska –
projekt graficzny, Paweł Kowalski – komisarz wystawy, Artur Ossowski, Adam
Sitarek, Michał Trębacz) oraz Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi (Anna
Kulazińska). Wykorzystano materiały archiwalne, zdjęcia i eksponaty ze zbiorów
Archiwum IPN w Łodzi i w Warszawie, Archiwum Państwowego w Łodzi, Archiwum
Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, Archiwum Żydowskiego Instytutu
Historycznego w Warszawie, Fundacji Monumentum Iudaicum Lodzense, Muzeum w
Piotrkowie Trybunalskim, Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, Muzeum byłego Obozu
Zagłady w Chełmnie nad Nerem, Muzeum Historii Miasta Łodzi, Muzeum Historii
Miasta Zduńska Wola, Muzeum Miasta Zgierza, Muzeum Okręgowego w Koninie, Muzeum
Sztuki w Łodzi, Muzeum Regionalnego w Radomsku, Muzeum Tradycji
Niepodległościowych w Łodzi, Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu, Narodowego
Archiwum Cyfrowego, Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im.
Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi oraz Benny Katzenelsona. *** „Nie
masz już, nie masz w Polsce żydowskich miasteczek, […] krew piaskiem
przysypano, ślady uprzątnięto” – pisał Antoni Słonimski w wierszu „Elegia
miasteczek żydowskich”. Holokaust zmiótł z powierzchni polskiej ziemi 3,5
milionową żydowską diasporę, jedną z największych na świecie. Zagłada
unicestwiła żydowskie społeczności zakorzenione na polskiej ziemi niekiedy od
setek lat, zniweczyła dorobek wielu pokoleń mieszkańców sztetl – żydowskich miasteczek. W
przedwojennym województwie łódzkim mniejszość żydowska stanowiła 25 proc. jego
mieszkańców, a Łódź była drugim, po warszawskim, skupiskiem Żydów (233 tys.
osób, tj. 32 proc. populacji). Żydzi odegrali znaczącą rolę w rozwoju
gospodarczym i kulturalnym całego regionu, uczestniczyli w jego życiu
politycznym. Kwitło życie religijne – Aleksandrów Łódzki do 1939 r. był jednym
z najważniejszych ośrodków chasydyzmu w Polsce. Z ziemi łódzkiej wywodziło się
wielu wybitnych artystów, literatów, działaczy politycznych i społecznych. Od
pierwszych dni okupacji Żydzi byli obiektem niemieckich prześladowań: bito ich,
poniżano i mordowano, dewastowano i rabowano żydowskie sklepy i mieszkania,
palono synagogi. Od jesieni 1939 r. Niemcy zaczęli wprowadzać w Polsce antyżydowskie
zarządzenia, których konsekwencją była najpierw izolacja, a potem fizyczna
eksterminacja Żydów. To właśnie tu, na ziemi łódzkiej, najwcześniej powstały
getta: w Piotrkowie Trybunalskim w październiku 1939 r. (pierwsze getto w
okupowanej Polsce), w Łodzi w lutym 1940 r. (największe getto w regionie i
drugie, co do wielkości, po warszawskim). Tu także – w Chełmnie nad Nerem –
Niemcy stworzyli pierwszy obóz zagłady. W Chełmnie, Treblince i
Auschwitz-Birkenau zagazowano większość żydowskich mieszkańców woj. łódzkiego. Ostatnie
większe skupisko Żydów na ziemi łódzkiej – Litzmannstadt Getto – Niemcy
zlikwidowali w sierpniu 1944 r. Powojenna emigracja, dobrowolna i przymusowa,
na którą udała się większość ocalałych z Zagłady, dopełniły spustoszenia. Dziś,
poza Łodzią, nie ma zorganizowanej społeczności żydowskiej w regionie, a i ta,
w porównaniu z okresem międzywojennym, jest niewielka liczebnie. Często jedynym
śladem wielowiekowej obecności Żydów są, trawione przez czas, żydowskie
cmentarze oraz tablice i pomniki upamiętniające ich zagładę.